(p. 387) goḍḍa goḍḍa. [Tel.] n. Hardness. బిరుసు. A hard word బిరుసుమాట. A hard man బిరుసువాడు. గొడ్డగము goḍḍagamu. adj. Troublesome బాధకము. గొడ్డతనము goḍḍa-tanamu. n. Stubbornness మొండితనము. 'గొడ్డతనంబున గోపతిధ్వజుడు సడ్డచేయక కొంత సన్నంబు దొడ్డు.' Mari Basava. 62. గొడ్డము goḍḍamu. n. Evil, danger, deadly peril. 'విమనృపరాజ్యామిషముంగొనపలువు చేత ప్రాణగొడ్డంబైయున్ననను.' M. Santi. ii. 208. 'ప్రాణగొడ్డములగుపనులు వారలుదీర్పన్.' M. Udy. i. 232. 'నీకు ప్రాణగొడ్డంబుసేయందలంచె.' M. Udy. iii. 162.

(p. 845) prāṇamu prāṇamu. [Skt.] n. Air, wind, breath, life, vitality, the living soul. గాలి, హృదయమందలి గాలి, హృదయమందలిగాలి, ఉసురు. In Grammar, a vowel. ప్రాణముతోనున్నవాడు one who is yet living. కొనప్రాణముతోనున్నాడు he is nearly dead. ప్రాణమువిడిచెను he breathed his last, gave up the ghost. పంచప్రాణములు pancha-prāṇamulu. n. The five vital airs, called ప్రాణము, అపానము, సమాణము, ఉదానము, వ్యాసము. అతడు దానిమీద ప్రాణములు విడుస్తున్నాడు or వానికి దానిమీద పంచప్రాణములు he loves her very dearly. ప్రాణముమీదకువచ్చేపని a most perilous affair. వానిప్రాణము మీదికి వచ్చినది he is in danger of his life. ప్రాణముతో పట్టుకొనిరి they caught him alive. నా ప్రాణముపోయినా ఇట్లు చెప్పుదునా I will not say so even if it should cost me my life. వాడు పిడికిట ప్రాణములు పట్టుకొని వచ్చినాడు he arrived half dead. వానికి నేర్పుట ప్రాణసంకటమవును it would cost immense labour to teach him. ఆ విగ్రహమునకు ప్రాణప్రతిష్ఠచేసినారు literally, they gave life to the image, i.e., they performed the ceremony by which the god is supposed to be lodged in the image. ప్రాణత్యాగము suicide, ఆత్మహత్య. ప్రాణాతురము or ప్రాణసంకటము deadly peril. 'ప్రాణాతురమైనచో పరిణయంబులయందును బల్కుబొంకు సత్యాతిశయంబు.' M. III. v. 67. ప్రాణాపాయము mortal danger. ప్రానావనము saving the life. ప్రాణావసానకాలమున in his last moments. ప్రాణాహుతి the five morsels offered to the five vital principles. ప్రాణస్నేహము intimate friendship. ప్రాణదానముచేసినాడు he gave them their lives, he spared their lives. నా ప్రాణము ఉండేమట్టుకు as long as I live. ప్రాణగొడ్డము prāṇa-goḍḍamu. n. The loss of life, death. చావు, ప్రాణహాని, ప్రాణాపాయము. 'వినునృపరాజ్యామిషముంగొనపలువురచేత ప్రాణగొడ్డంబైయున్నను ధీరుడే మరమినది దనకునుదక్కించుకొను బుధస్తుత్యముగాన్.' M. XII. ii. 208. ప్రాణదుడు prāṇa-duḍu. n. The giver of life, the creator. బ్రహ్మ. ప్రాణనాధుడు or ప్రాణేశుడు prāna-nādhuḍu. n. The lord of (her) life, i.e., a husband or lover, మగడు. Yama, యమధర్మరాజు. ప్రాణవాయువు prāṇa-vāyuvu. n. Oxygen gas. ప్రాణాచారము prāṇā-chāramu. See ప్రాయోపవేశము. ప్రాణాయామము prāṇā-yāmamu. n. A ritual mode of breathing, while mentally reciting certain prayers, stopping one nostril and inhaling or exhaling with the other: నాసికారంధ్రము లవద్ధనుండు వాయువును మంత్రపూర్వకముగా నిరోధించుట. A. iii. 88. ప్రాణి prāṇi. n. A being, or living creature. జంతువు.

(p. 991) muṃ mun. [contracted for Tel. ముందు.] adj. First, fore, front, as ముంగుతులు the front locks of hair. ముంగడ mun-jaḍa. (ముందు + కడ.) n. The front place, ముందుచోటు, ఎదురు, ముందు ముంగల mungala. n. The front, ఎదురు. adv. In front, opposite, before, ఎదురు. ముంగలి mungali. adj. Fronting, opposite, being in front. ఎదుటనుండే. Next, తరువాతి. మీదటి. 'సేనాపతియగునాద్రుపదనందనుండు, ముంగలియై నడపించుచుండ.' M. VI. i. 147. n. One who goes before, ముందునడచువాడు. ముంగలు mun-galu. v. n. To walk before, ముందునడచు. ముంగారి or ముంగరి mungāri. adj. Pertaining to the beginning of the season, ముంగారిపైరు the early crop. ముంగాలు mun-gālu. (ముందు + కాలు.) n. The fore leg, the tip of the foot. ముందరికాలు, పాదాగ్రము. 'ముంగాళ్లపై ౛ాగి.' A. vi. 17. ముంగురులు mun-gurulu. (ముందు + కురులు.) n. Front-locks. అలకలు. ముంగేలు mun-gēlu. (ముందు + కేలు.) n. The fore arm. ముంగొంగు mun-gongu. (ముందు + కొంగు.) n. A fringe or trimming. The front tuck of a woman's girdle, ముందరిచెరుగు, చెంగుకొన. ముంగొన the front end, ముందటికొన. ముంగోపము mun-gōpamu. n. Sudden passion, unreasoning anger. ఎందుకును ముందరవచ్చు కోపము, ఓర్పులేక తటాలునవచ్చు కోపము. ముంగోపి mun-gōpi. n. A passionate man or woman, a peevish man or woman, ముందర కోపముచేయువాడు. ముంగోలు mun-gōlu. (ముందు + కోలు.) adj. First, మొదటి. ముంజెయ్యి mun-jeyyi. (ముందు + చెయ్యి .) Same as ముంగేలు. ముంజేతికంకణము a bracelet on the wrist; metaphorically, plain as a bangle on the fore-arm, మిక్కిలి స్పష్టమైనది. ముం౛ూరు mun-ḍzūru. (ముందు + చూరు.) n. The eaves of a house. ఇంటిచూరుచివర.

(p. 1006) muni muni. [Tel. for మును.] n. The point, tip. కొన. adj. Former, front. మునిపల్లు the point of the tooth. మునినాలుక the tip of the tongue. మునికాళ్లు the points of the toes.మునికొంగు muni-kongu. n. The tip of the skirt. ముంగొంగు. 'మునికొంగొక యించుకయెత్తి.' S. i. 330. మునికోల or ములుకోల muni-kōla. n. The point of a goad. మునియేడు the year before the last, నిరుటికి తొలి సంవత్సరము. మునిచీకటి the early twilight. 'మునిముని చీకటిం నడువముంగిటవాకిట.' N. IX. 286. మునిగుత్త muni-gutta. n. Usufruct of land in satisfaction of a debt. A forestalled rent: money wrongfully collected by anticipation. మునిమనుమడు or ముమ్మనుమడు muni-manumaḍu. n. A great grandson. మునిమనుమరాలు or ముమ్మనుమరాలు muni-manumarālu. n. A great grand daughter. మునిమాపు muni-māpu. n. A great fault, evil, ప్రదోషము.

(p. 1383) hariñcu or హరియించు harinṭsu. [Skt.] v. n. To be digested, to waste away, to perish, go off or disappear, as a disease, to subside, క్షయించు, క్షీణించు, జీర్ణించు, అడగు. భేదికియిచ్చిన ఔషధము హరించిపోయినది the medicine was carried off. i.e., the medicine did no good. v. a. To counteract, expel, as an antidote does; to carry off. To take by violence, usurp, plunder, rob, steal, kill, destroy. దోచుకొను, దొంగిలించు, చంపు, నాశముచేయు, అడచు. మజ్జిగ మామిడి పండ్ల విషమును హరించును butter-milk counteracts the bad effects of mangoes. 'చోరవృత్తిని హరించి తముంగొని పోవుచుండగా.' N. i. 239. హరణము hara-ṇamu. n. Seizing, taking away forcibly, removing, carrying or bearing off; as of pain, &c. Stealth, theft, rape. Lapse or passing of time. నివారణము. హరించుట. గ్రహణము. A special gift or bonus: a nuptial present, అరణము, అల్లునికి కూతురికి. అరణము, అల్లునికి కూతురికి ఇచ్చినసొమ్ము. భుక్తికైనాహరణభరణ శక్తి చూచినాను I did to the best of my power to gain my bread. మిక్కిలి కాలహరణ మయినది there has been much loss of time. ఆ సొమ్మును చెల్లించకుండా కాలహరణము చేయుచున్నాడు he is putting off the payment of the money. వాడు ఊరక కాలహరణము చేస్తున్నాడు he is wasting the time. హరింపు harimpu. n. Waste, loss, embezzlement, abstraction. నాశము, నష్టము, దోపిడి, అపహారము. హరింపులోకితెచ్చు to digest, జీర్ణించు. హరికుడు hari-kuḍu. n. A thief, a gambler. తస్కరుడు, ద్యూతకారుడు. హరికప్రయోగము gambling, ద్యూతము. 'రాజమృగాదిముఖబంధనంబును హరిక ప్రయోగంబును.' G. ix. 177.