(p. 432) cevi chevi. [Tel.] n. An ear. A key. మాట చెవినిపెట్టు to give ear to, to hearken. చెవులు గడియలు పడ్డవి his ears were ringing through faintness. పత్రముయొక్క చెవి the tip or margin of a written bond. పత్రపు చెవి చించు to cancel a bond by tearing the leaf so as to disengage it from the cord on which palm leaf volumes are strung. చెవికొన or చెవికొణక the tip of the ear. చెవిటి cheviṭi. [చెవి+అవిటి.] adj. Deaf. n. A deaf man. బథిరుడు. చెవిటివ్యవహారము an unspeakable or unutterable iniquity, lit. one which makes one story one's ears. చెవిటిమూగ cheviṭi-mūga. n. A deaf mute. చెవుడును మూగతనమును గలవాడు. చెవినిల్లుగట్టుకొని చెప్పు to reiterate a precept, as though keeping ti always dwelling in the ear. Mrityanjaya Vilasam ii. 38.--40. 'నిచ్చలు చెవినిలల్లుగట్టుకొని చాటితి నన్నుగణింప వైతిపెన్బలియుని తోడి పోరిది.' Rāghava Pāndaviyam. iv. 52. Vēma. iii. 2. P. i. 533. చెవియాకు or చెవ్వాకు chevi-y-āku. n. An ear ornament చెవికట్టు chevi-kaṭṭu. n. The iron ring on an axle tree. చెవుడు (చెవి+అవుడు) chevuḍu. n. Deafness. (The inflected form is చెవిటి.) చెవుడుపడు chevuḍu-paḍu. v. n. To become deaf. చెవుడుపరుచు to deafen. చెవులపిల్లి chevula-pilli. n. The black-naped Hare, Lepus nigricollis. (F.B.I.) కుందేలు. చెవులపోతు chevula-pōtu. n. A buck hare కుందేలు, శశకము.

(p. 657) niruktikamu nir-uktikamu. [Skt.] n. Dumbness. నిరుక్తికులు the dumb. మూగవారు. P. ii. 135.

(p. 684) nōru nōru. [Tel.] n. The mouth. నక్త్రము, ముఖద్వారము. G. నోటి, నోరి. Abl. నోట. Plu: నోళ్లు నోట with the mouth. నోరు ముయ్యి hold your tongue. నోరులేని dumb, unable to talk. నోరు లేనివాడు a simpleton. నోరుకొట్టు to strike on the mouth, i.e., to silence, check, rebuke; to deprive of one's rights or enjoyment, to plunder, spoil. నోరుకాచు to watch one's lips, to keep a secret. నోరుకట్టు to restrain the appetite. నోటిలో ఆడుచున్నది I have it at the tip of my tongue. వానినోరు మంచిదికాదు he is a foul mouthed fellow. పెద్దనోరుచేయు to talk loud or abusively. నోరుపడిన speechless. నోటిపేద foolish, ignorant, senseless. నోటిమాట a mere word of mouth. నోరుమెంగ nōru-menga. n. A dumb man. మూగవాడు. నోటికి వచ్చినట్టు తిట్టెను he gave them all the abuse that he could think of. నా నోట్లో మన్నుకొట్టినాడు he cast earth in my mouth, i.e., he destroyed my hopes or prospects. నోరూరు nōr-ūru. v. n. To water (as the mouth). To desire, అపేక్షించు. నా నోరూరుచున్నది my mouth waters. వానితో నీవు యేల నోరుచేసుకొంటావు why do you quarrel with him? నోరెత్తు nōr-ettu. v. n. To raise the voice, cry, speak. To try to speak, మాటడ యత్నించు. నోరాడు nōr-āḍu. (నోరు+ఆడు.) v. n. To utter. వానికి ఎటుల నోరాడెనో I can't think how his mouth could utter such words. 'చెయ్యప్పులనుచు నిచ్చినవారు కటువుగా నడుగ నుంకించి నోరాడకరుగ.' Suca. iii. 203.

(p. 958) marugu marugu. [Tel.] v. n. To be concealed or hidden, చాటగు. To be dejected, to be in deep sorrow, కుందు, సంతాపించు. మరుగు or మరువు marugu. n. Privacy, cover,shelter, a screen, concealment, the hidden part of any thing, అగోచరస్థానము చాటు. తమమరుగుజొచ్చినాను I have sought shelter with you. ఆతోట నిండా మరుగుననున్నది that garden is very private. మరుగుగోడ a curtain or screen placed before a door. మరుగుపెరడు or మరుగుదొడ్డి a privy or necessary. ఆమాటను మరుగుచేసినారు they kept that word secret. adj. Hidden, unseen, invisible, imperceptible, obscure, sheltered. మరుగుపడు marugu-paḍu. v. n. To disappear, to be hidden. కానకిపోవు. మరుగుపరుచు marugu-parutsu. v. a. To conceal, keep secret. మరుకువ marukura. n. Sorrow, grief, సంతాపము. మరువ maruva. (మరుగు + వా.) n. A pot, కుండ. adj. Dumb, మూగైన. మరువకందు maruva-kandu. n. An epithet of Agastya, కుంభ సంభవుడు. మరువవాడు maruva-vāḍu. n. A dumb man. మూగవాడు.

(p. 994) mukkaḍi mukkaḍi. [Tel. మూగు + కాడి.] n. A heap of ploughs, అరకలకాండ్ల యొక్క మొత్తము. An epidemic disease. అనేకులకు ఒక్కపెట్టున తగిలేరోగము.

(p. 1013) mūka mūka. [Skt.] adj. Dumb. మూకీకృత mūkī-kṛita. adj. Stricken dumb. మాట్లాడకుండా చేయబడిన. R. ii. 130. మూకు or మూకుడు mūku. n. A dumb person a miserable wretch. మూగవాడు, దీనుడు.

(p. 1013) mūka mūka. [Tel. from మూగు.] n. An assembly, a crowd, గుంపు. An army, host, సేన. మూకమీద indiscriminately, in the lump, without details. 'వేవిధంబులమూక విరుపులమాటలే వేళజెప్పెదరు.' Dab. 104. మూకవిరుపులమాటలు, అనగా గుంపు చెదిరిపోతగ్గ కూతలు. మూకవిప్పు mūka-vippu. adj. Scattering. చెదరగొట్టునది. స్వా. iv.

(p. 1014) mūga mūga. [Tel.] n. A mosquito, దోమ. A kind of bird. Hamsa iii. Dumbness. మూకత్వము. adj. Dumb, మూక అయిన. మూగవాడు a dumb man. మూగది a dumb woman. మూగయెండ dull. sultry heat. మూగసంజ్ఞలుచేయు to use dumb gestures. కుంకటిమూగ the Fork-tailed Shrike. ధూమ్యాటము. మూగలు mūgalu. n. A sort of cakes. 'అటుకులు మూగలులాజలు.' H. i. 114. మూగు mūgu. n. A dumb man. మూగవాడు. 'మూగు, భరతపర్వంబు పఠింపబూనుటసుమీ.' G. viii. 2.

(p. 1014) mūgu mūgu. [Tel.] v. a. To surround: to settle upon any object (as flies or insects do.) ముసురుకొను, చుట్టుకొను, కవియు. 'ఈగలుచీమలు మూగి, మైగలిగిన, చర్మంబురక్త మాంసములుమెసవ.' N. iv. 95. మూగతీట thick-set itch. దట్టముగా పేలినతీట. మూగబారు same as మూగు.

(p. 1014) mūguru Same as ముగ్గురు. (q. v.)

(p. 1014) mūgēlu mūgelu. [Tel.మూకు + ఎలి.] n. A musk-rat, చుంచు, గంధమూషిక.

(p. 1101) lāḍi lāḍi. [Tel.] n. A large ulcer, a galled sore, a sore on the back of any animal of burden produced by its load. పెద్దపుండు, లొట్టెపుండు. Matter or pus exuding from the ear, చెవిపుంటిలోనుండి కారేరసి. 'లాడికి మూగుకాకుల బలలాయనమొందజేయ.' H. v. 35. A sacrifice, బలి.

(p. 1104) limma limma. [Tel.] n. A twig used as a whisk. మండ. 'వాడొక యంగడిహేయ మెంచక; మునుమున నొక్కమీనమిడి మూగిన యీగల చేతిలిమ్మతో జొనుపుచుదీనిగొండు వెలసొమ్మనియమ్ముచు నున్నవాడనన్.' Chenna. iv. 344.

(p. 1107) lē lē. [Tel.] The base of the negative forms లేక, లేని, లేదు, &c. లేక lēka. past participle of లేదు. Not being, not being present, without, wanting. అతడు అక్కడ లేకపోవుటవల్ల by his not being there. వానికి రూకలు లేకపోవుటవల్ల by being in want of money. దాన్ని అణిచేవారులేక యిట్లు విడబడి తిరిగినది she played these pranks as there was no one to check her. కూటికిలేక being in want of food. When added to the infinitive, it means Unable. రాలేక unable to come. దానిని చూడలేక unable to look at it, unable to bear the sight of it. లేకుండ or లేకుండా lēk-unḍā. is used in much the same way as లేక; e.g. అతడు లేకుండ నావల్లకాదు I cannot do it without him లేకుండాచేయు lēk-unḍā-chēyu. v. a. To do away, to get rid of, to turn out. నివృత్తిచేయు. వారిని ఆ యింటిలోలేకుండా చేయుము turn them out of the house. అది వాడు ఇవ్వనక్కరలేకుండా చేస్తిని I relieved him from the necessity of giving it. లేకుండు lēk-unḍu. v. n. To be absent, to be wanting. లేడు lēḍu. He is not; he is not present. ఇంటిలోలేడు he is not in the house. చేయలేడు he cannot do it. వీక్షంపగలేడయ్యె. he could not behold it. లేదా lēdā. It it not? or, or else. అది అక్కడ లేదా is it not there? లేదు lēdu. It is not. అది అక్కడ లేదు. it is not there. లేనట్టు lēn-aṭṭu. As if it is not అతడు లేనట్టున్నది it appears he is not there. అతడు లేనట్టు తెలిసి knowing that he was not there. లేని lēni. adj. Devoid of. తెలివిలేనివాడు he who is devoid of sense. వాడు నోరులేనివాడు he is a dumb creature, a mere fool. తప్పులేని faultless. దోవలేని అడవి a pathless forest. వెలలేనిమాణిక్యము a priceless gem. లేనిపోనిపని nonsense, a fool's errand. లేనిపోనిసౌఖ్యములు vain deluding joys. లేనిమాటలు slanders, falsehoods. లేనిపోనిసాకు a false pretence. పోరులేని పోరుపుట్టె నీప్రొద్దు a dispute arose without cause. 'అదియుగాక రాజ్యమును మహాభూతంబు సోకినప్పు డెట్టిసుజనులకును లేనిచీకుదనములేనిమూగతనము, లేని చెవుడు గొంతయైనకలదు.' K. P. v. 248. లేనివారు the absent; the poor. లేమి lēmi. n. Nullity, not being, absence, want, poverty. కలుగమి, ఉండమి, దారిద్య్రము. 'జనకుడు లేమికింగడువిషాదము నొందె.' M. X. ii. 17. ధనములేమి want of wealth. కలిమిలేములు gains and losses, riches and poverty. లేమిడి lēmiḍi. n. Poverty, want. దారిద్య్రము. లేరు lēru. v. 3rd. pers. plu. They are not. M. V. i. 342. వారు లేరు they are not here. not living. లేవు lēvu. v. (neuter.) They are not.

(p. 1284) saṃsaraṇamu sam-saranamu. [Skt.] n. A highway. రాజమార్గము, బాట. Going, the progress or march of troops. అసంబాధచమూగతి, ఇరుకులేక దండునడుచుట, పురనిర్గమము, రణారంభము. A city gate, గవను, పురద్వారము. Married life, సంసారము. 'సంసరణేతరచిత్తుడు.' (P. iv. 451.) టీ సంసారమునకు అన్యమైన మనస్సుగలవాడు.